Najwyższa Izba Kontroli sprawdziła Urząd Miasta Bochnia oraz trzy miejskie spółki: Bocheńskie Zakłady Usług Komunalnych, Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji oraz Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej. Kontrolerzy pozytywnie ocenili przygotowanie spółek do wykonywania podstawowych zadań, ale stwierdzili również szereg nieprawidłowości. Dotyczyły one m.in. wynagrodzeń władz spółek, zamówień, ubezpieczenia majątku oraz nadzoru sprawowanego przez miasto.
Izba zaznaczyła, że BZUK, MPEC i MPWiK były przygotowane do realizowania swoich podstawowych zadań, a remonty i inwestycje wykonywano zgodnie z zawartymi umowami. Wszystkie trzy spółki osiągały też w badanym okresie zyski netto. Jednocześnie kontrolerzy ujawnili szereg uchybień i działań, które ocenili jako nierzetelne, niegospodarne lub niezgodne z przepisami.
Zawyżone wynagrodzenia prezesów i rad nadzorczych
Jednym z najważniejszych ustaleń są nieprawidłowości związane z wynagrodzeniami.
Według NIK we wszystkich trzech bocheńskich spółkach wynagrodzenia zmienne prezesów zostały zawyżone łącznie o 55,9 tys. zł. Część pieniędzy wypłacono za realizację celów zarządczych ustalonych niezgodnie z ustawą, nierzetelnie określonych albo niewłaściwie ocenionych.
Dodatkowo przewodniczącym rad nadzorczych BZUK, MPEC i MPWiK przyznano podwyższenie wynagrodzenia o 20 proc., podczas gdy ustawowy limit wynosił 10 proc. Łączne zawyżenie z tego tytułu wyniosło 20,1 tys. zł.
W samym BZUK kontrolerzy stwierdzili ponadto, że przy naliczaniu wynagrodzeń członkom rady nadzorczej nie uwzględniano przepisów zamrażających podstawę ich obliczania. W latach 2022–2024 miało to doprowadzić do zawyżenia wypłat o 99,1 tys. zł. Przewodniczącym rady tej spółki wypłacono dodatkowo o 5,6 tys. zł za dużo.
NIK wskazała również, że uchwały dotyczące wynagrodzeń zarządów wszystkich trzech spółek nie zawierały zamkniętego katalogu celów ani obiektywnych i mierzalnych kryteriów ich rozliczania.
Za wysokie wynagrodzenia przewodniczących rad nadzorczych
Nieprawidłowości dotyczyły również wynagrodzeń przewodniczących rad nadzorczych BZUK, MPWiK i MPEC.
Jak ustaliła NIK, podwyższenie ich miesięcznego wynagrodzenia określono na poziomie 20 proc. wynagrodzenia członka rady nadzorczej, podczas gdy ustawowy limit wynosił 10 proc. Według Izby doprowadziło to do zawyżenia wypłat w trzech bocheńskich spółkach łącznie o 20,1 tys. zł.
Dodatkowe nieprawidłowości kontrolerzy stwierdzili w BZUK. Przy naliczaniu wynagrodzeń członkom rady nadzorczej tej spółki nie uwzględniano ustawowo zamrożonej podstawy ich obliczania. Według wyliczeń NIK w latach 2022–2024 doprowadziło to do zawyżenia wypłat o 99,1 tys. zł.
NIK wskazała ponadto na nieprawidłowe podwyższenie wynagrodzeń przewodniczących rady nadzorczej BZUK. Z tego tytułu wypłacono im łącznie o około 5,6 tys. zł za dużo.
NIK zakwestionowała część działalności BZUK
NIK zwróciła uwagę, że BZUK prowadził również działalność wykraczającą poza zadania własne miasta. Chodziło m.in. o administrowanie wspólnotami mieszkaniowymi bez lokali komunalnych oraz sprzedaż pojemników na odpady, soli drogowej i piasku. Według ustaleń NIK w latach 2022–2024 BZUK uzyskał z tego rodzaju działalności niemal 3 mln zł przychodów, co stanowiło około 4,1 proc. przychodów spółki ze sprzedaży.
Kontrolerzy ocenili, że wykonywanie takich usług przez spółkę komunalną mogło niekorzystnie oddziaływać na konkurencyjność podobnych usług oferowanych na lokalnym rynku.
NIK ustaliła również, że BZUK odbierał odpady z dwóch sąsiednich gmin, mimo że pomiędzy samorządami nie zawarto wymaganych porozumień komunalnych. Spółka wykonywała także zimowe utrzymanie chodników przy nieruchomości należącej do Powiatu Bocheńskiego bez odpowiedniego porozumienia miasta z powiatem.
Zastrzeżenia Izby dotyczyły zatem konkretnych usług wykonywanych poza zadaniami własnymi Bochni albo bez wymaganych podstaw formalnych. NIK nie zakwestionowała każdej dodatkowej działalności prowadzonej przez spółkę.
PSZOK przez 16 miesięcy bez ubezpieczenia
Kontrolerzy ustalili także, że nowy Punkt Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych o wartości około 3,2 mln zł przez 16 miesięcy nie był ubezpieczony.
Obiekt powstał przy 85-procentowym udziale środków unijnych. NIK podkreśliła, że gdyby w tym okresie doszło do poważnej szkody, spółka nie mogłaby odtworzyć PSZOK-u z odszkodowania.
BZUK nie miał również regulaminu określającego szczegółowe kompetencje poszczególnych komórek organizacyjnych ani planów zapewniających ciągłość części usług w sytuacjach kryzysowych. Spółka zaniżyła też należną jej rekompensatę za transport publiczny o 11,9 tys. zł, nie uwzględniając przewidzianego w umowie rozsądnego zysku.
Zastrzeżenia do zamówień MPWiK
W przypadku bocheńskich wodociągów NIK zakwestionowała sposób udzielenia dwóch zamówień.
Pierwsze, o wartości 336 tys. zł netto, dotyczyło usług doradczych z zakresu zamówień publicznych i zostało udzielone w negocjacjach z jednym wykonawcą zamiast w trybie konkurencyjnym.
Drugie zamówienie, warte 195 tys. zł netto, dotyczyło zakupu samochodu osobowego. Zdaniem kontrolerów parametry techniczne zostały opisane w taki sposób, że zawężały możliwość złożenia ofert do jednego modelu auta.
NIK negatywnie oceniła również wydatek 24,6 tys. zł na usługi public relations. Zamówione dokumenty przekazano wyłącznie ówczesnemu prezesowi, który nie przekazał ich spółce, dlatego materiały nie mogły zostać wykorzystane w jej działalności.
Kontrolerzy uznali ponadto, że część kluczowego majątku MPWiK – w tym budynki stacji uzdatniania wody i oczyszczalni ścieków – była ubezpieczona według wartości księgowej, która mogła nie wystarczyć na jego pełne odtworzenie po poważnej szkodzie.
MPEC: działalność zasadniczo prawidłowa, ale były uchybienia
Działalność MPEC została oceniona jako zasadniczo prawidłowa i gospodarna. Spółka poprawnie realizowała inwestycje i remonty, zabezpieczała majątek oraz ubezpieczała nieruchomości według wartości odtworzeniowej.
NIK stwierdziła jednak, że część procedur awaryjnych nie była aktualizowana od 2007 roku. MPEC nie zapoznał też odbiorców z planem ograniczenia dostaw ciepła, nie posiadał regulaminu organizacyjnego precyzyjnie określającego odpowiedzialność poszczególnych komórek i nie dokumentował w wystarczający sposób części pomiarów wykonywanych podczas przeglądów sieci.
NIK krytycznie o nadzorze sprawowanym przez miasto
Osobna część kontroli dotyczyła Urzędu Miasta Bochnia jako właściciela spółek.
NIK ustaliła, że w magistracie nie opracowano formalnych zasad sprawowania nadzoru właścicielskiego nad miejskimi spółkami. Zadania nadzorcze nie zostały też wyraźnie przypisane konkretnej komórce lub pracownikowi.
Urząd gromadził sprawozdania finansowe, protokoły zgromadzeń wspólników i dokumenty rad nadzorczych, ale nie prowadził udokumentowanych, cyklicznych analiz bieżącej sytuacji ekonomiczno-finansowej spółek.
Były burmistrz tłumaczył kontrolerom, że pozostawał w częstym kontakcie z prezesami i miał bieżące informacje o działalności spółek, dlatego nie widział potrzeby tworzenia formalnych zasad. Obecne władze miasta zapowiedziały natomiast opracowanie procedur i utworzenie komórki zajmującej się nadzorem właścicielskim.
Miasto nie opublikowało również w Biuletynie Informacji Publicznej wszystkich wymaganych uchwał dotyczących zasad wynagradzania władz BZUK, MPEC i MPWiK. Nie określiło też formalnie wymagań, jakie powinni spełniać kandydaci do zarządów spółek.
NIK wydała zalecenia
Po zakończeniu kontroli NIK skierowała zalecenia zarówno do władz Bochni, jak i do zarządów poszczególnych spółek.
Izba zaleciła miastu m.in. stworzenie formalnych zasad nadzoru nad spółkami, regularne analizowanie ich sytuacji finansowej, poprawienie uchwał dotyczących wynagrodzeń oraz zbadanie, czy BZUK może nadal prowadzić działalność komercyjną i wykonywać usługi poza Bochnią.
Spółkom zalecono natomiast usunięcie konkretnych nieprawidłowości dotyczących m.in. zamówień, ubezpieczenia majątku, organizacji wewnętrznej oraz wykonywania działalności poza zadaniami własnymi miasta.
Z informacji NIK nie wynika, aby w następstwie ustaleń dotyczących bocheńskich podmiotów Izba skierowała zawiadomienia do prokuratury. Zrobiła tak natomiast w przypadku spółek kontrolowanych w Krakowie oraz Nowym Sączu.
